نویسنده: قاضی بصیر احمد صدیقی، پژوهشگر حوزه‌ی تاریخ و مطالعات فرهنگی

1- چکیده
حمام‏های تاریخی از جمله بناهای عمومی و خدماتی مهم در بافت‏های تاریخی به شمار می‏روند که افزون بر کارکرد بهداشتی، بازتاب‏دهندۀ دانش معماری، شیوه‏های سنتی تأمین آب و گرمایش و مناسبات اجتماعی جوامع گذشته‏اند. حمام طاهری برناباد، یکی از بناهای عام‏المنفعه و منسوب به خواجه محمدطاهر برنابادی است که بر اساس منابع تاریخی در سال 973 هجری قمری ساخته شده است. هدف این پژوهش، معرفی و مستندسازی ویژگی‏های تاریخی و معماری این بنا و بررسی وضعیت موجود و ضرورت حفاظت و مرمت آن است. پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با بهره‏گیری از مطالعات کتابخانه‏ای و بررسی‏های میدانی از طریق مشاهدۀ مستقیم بنا، بررسی عناصر معماری، گفت‏وگو با افراد آگاه محلی و ثبت وضعیت موجود انجام شده است. یافته‏های پژوهش نشان می‏دهد که بخش قابل توجهی از بنا همچنان پابرجاست؛ اما قسمت‏هایی از آن، به‏ویژه سقف برخی فضاها و آتشخانه، دچار آسیب و فروریختگی شده‌اند که نیاز به حفاظت و مرمت دارند. این بنا نه‏تنها نمونه‏ای ارزشمند از معماری حمام‏های سنتی هرات، بلکه بخشی از میراث اجتماعی و فرهنگی برناباد محسوب می‏شود.
واژگان کلیدی: حمام تاریخی برناباد، هرات، معماری سنتی، میراث فرهنگی، مرمت و حفاظت.

2- روش تحقیق
این پژوهش با رویکرد تاریخی ـ توصیفی و تحلیلی انجام شده است. هدف اصلی تحقیق، بررسی پیشینۀ تاریخی، ویژگی‌های معماری، ساختار فضایی، شیوۀ تأمین آب و سیستم گرمایش حمام تاریخی برناباد (حمام طاهری) و شناخت ارزش‌های فرهنگی و معماری این بنا می‌باشد.
داده‌های مورد نیاز پژوهش به دو شیوه کتابخانه‌ای و میدانی گردآوری شده است. در بخش مطالعات کتابخانه‌ای، از منابع تاریخی، کتاب‌ها، مقالات علمی، اسناد موجود و نوشته‌های مرتبط با تاریخ هرات، معماری سنتی و حمام‌های تاریخی استفاده شده است. همچنین برای شناخت پیشینۀ بنا و ارتباط آن با خاندان خواجه محمد طاهر برنابادی، اطلاعات تاریخی موجود مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است.
در بخش مطالعات میدانی، با حضور در محل بنا، وضعیت موجود حمام مورد مشاهده و بررسی قرار گرفته و اطلاعات مربوط به پلان معماری، عناصر فضایی شامل سربینه، پیش‌حمام، گرمخانه، محل شستشو، گلخن، مسیر ورود و خروج آب و مصالح ساختمانی ثبت گردیده است. همچنان از طریق مصاحبه با افراد آگاه محلی و باشندگان روستا، اطلاعات شفاهی دربارۀ تاریخ استفاده از حمام، شیوۀ بهره‌برداری، نظام زمانی استفاده زنان و مردان، منابع تأمین سوخت و نقش اجتماعی حمام در زندگی مردم گردآوری شده است.
داده‌های به‌دست‌آمده پس از دسته‌بندی و تحلیل، با رویکرد مقایسه‌ای با نمونه‌های مشابه حمام‌های تاریخی منطقه مورد ارزیابی قرار گرفته تا جایگاه این بنا در میان میراث معماری سنتی هرات روشن گردد. نتایج این پژوهش می‌تواند زمینه‌ای برای شناخت بهتر ارزش‌های تاریخی و معماری حمام برناباد و ضرورت حفاظت و مرمت آن فراهم سازد.

3- معرفی حمام برناباد
حمام تاریخی برناباد از جمله بناهای تاریخی و معماری سنتی هرات است که به‌نام حمام طاهری نیز مشهور است. برناباد در 55 کیلومتری غرب هرات واقع شده و از لحاظ اداری مربوط به شهرستان غوریان می‌باشد. این حمام از جمله هفت بنای عام‌المنفعۀ بزرگی است که خواجه محمدطاهر برنابادی(915-990 ه ق) در زمان حیات خویش اعمار نموده و وقف امور خیریه کرده است. بر اساس شهادت تذکرۀ میرزا محمدرضا برنابادی و روایت‌های محلی، این حمام در زمان آبادانی خود مجموعه‌ای بزرگ‌تر از وضعیت کنونی را تشکیل می‌داده است. راجع به تاریخ بنا و بانی این آبدۀ تاریخی در تذکرۀ میرزا محمدرضا برنابادی معلومات موثق و معتبر وجود دارد؛ چنان‌که در این اثر که در سال 1212 هجری قمری نوشته شده است، آمده: «… و دیگر حمام وسیع طاهریست که آب جاری در آن چون روح در بدن ساری و هواش از کثرت لطافت و وفور نظافت بی‌استعمال آلت، تطهیر و سفاکاریست. و این فرد مقطع قطعه تاریخ سال ساختمان و مشعر بر ماده تاریخ اوست «سال نهصد و هفتاد و سه قمری»
تاریخ چو جستم از خرد گفت
حمـــــام بنا خواجه طاهر
و با آن‌که از ابتدا[ی] سال تاریخ بنای او تا حال قریب به مدت سه صد سال است هنوز آثار استحکام و متانت آن بنا از ابنیۀ نو ظاهرتر است. فوارۀ آب جاری داشته نهایت در ایام برهم خوردگی یک خانه آن را به جهت خشت پخته آن ابنای زمان خراب نموده. حال خانۀ بزرگ جامه‌کن سر حمام و فواره‌های آن متروک و ویران و خانۀ بزرگ گرمخانه آن را سر حمام نموده، خلوتخانه‌های آن را گرم خانه نموده» (برنابادی، نسخۀ مسکو: ص9). در تحقیقات میدانی که صورت گرفت، حمام طاهری برناباد در وضعیت فعلی حدود ۷۰درصد سالم باقی مانده است. با وجود حفظ بخش‌های مهم بنا، قسمت آتشخانه که نقش اساسی در سیستم گرمایش حمام داشته، آسیب دیده و سقف آن فرو ریخته است. این بخش نیازمند توجه فوری برای جلوگیری از تخریب بیش‌تر است.
از ویژگی‌های قابل توجه دیگر این بنا، نبود کتیبۀ تاریخی در ساختمان است. بنابراین، شناخت تاریخ و هویت آن بیش‌تر بر پایۀ روایت‌های نسخه‌های خطی قدیمی و کتاب‌های تاریخی مرتبط به برناباد و معلومات شفاهی محلی، ویژگی‌های معماری و اطلاعات منتقل‌شده از نسل‌های گذشته صورت می‌گیرد.
در کتاب میرزایان برناباد اثر مایل هروی که در سال 1348 شمسی تحریر یافته است، راجع به این حمام روایت‌های جالبی وجود دارد. چنان‌که آمده: « این حمام را نیز بهاستحکام خاص ساخته که در کنار همان نهر در نفس قریۀ برناباد قرار دارد. در مدت تقریباً چارصد سال که از عمر آن میگذرد، هنوز خراب نشده و مردم آنجا، از آن استفادت برند و از خواجه طاهر یاد کنند در بنای تاریخ حمام گویند:
تاریخ چو جستم از خرد گفت:
حـمام بـناء(1) خـواجـه طاهر (973هـ.ق)(2)
ازین حمام داستانها گویند و البته این داستانها غالباً تعلق میگیرد به ظرافتهاییکه در روحیۀ مردم آنجا انعکاس یافته است. حمام برناباد خیلی تاریک و آبش گِلآلود است. هنگام صبح یک تعداد مردم در آنجا روند بهخصوص در زمستانها. روزی مردی سحر به حمام میرفته و در صحن حمام گرمابه، مردم را زیر پا کردی، بدین معنی هر جا پا میگذارد، میگویند هوش کن میرزا عبدالغفور را زیر پا کردی، چشمت را باز کن میرزا عبدالصمد زیر پا شد، این مرد ظریف میگوید: بابا یک میرزا را به روغن چراغ بدهید تا پیش پای خود را ببینم.
روزیکه حاجی اسمعیل سیاه (شاعر و نقاد چیرهدست هرات) میخواست به حمام برناباد برود در خانۀ یکی از حضرات آنجا گفت: «برایم یک جوره موزه، یک عصا، یک غربال و یک چراغ بدهید». گفتند: حاجی چه میگویی؟ گفت: میخواهم به حمام بروم. چراغ، برای آن است که پیش پا را ببینم، عصا، برای آنکه نلغزم و موزه، از آن است که پاهای من پر گِل نشود و غربال، برای آن خواهم که آبهای حمام را غربال کنم که خیلی گِلآلود است» (مایل هروی،1348: صص2و 3).
در مجموع، حمام طاهری برناباد نمونه‌ای ارزشمند از معماری خدماتی و اجتماعی دوره‌های گذشتۀ هرات است که در آن کارکرد عملی، هنر معماری، دانش سنتی آب‌رسانی و فرهنگ اجتماعی مردم در یک مجموعۀ واحد گرد آمده است.
بخش موجود حمام نشان‌دهندۀ شیوۀ معماری حمام‌های سنتی خراسان است که با توجه به شرایط اقلیمی منطقه و نیازهای اجتماعی مردم طراحی شده است. فضای موجود حمام بعد از دالان ورودی از چهار بخش اصلی تشکیل شده است که عبارت اند از رختکن، پیش حمام، محل شستشو و بخارخانه.
حمام برناباد در سمت شمال کوچۀ عمومی برناباد واقع شده است. این کوچه که موازی با جوی برناباد، از سمت بازار به طرف شرق روستا امتداد دارد، از جمله معابر اصلی برناباد می‌باشد. قرارگرفتن حمام در مرکز روستا باعث شده که اهالی تمام محال روستا به سهولت به آن دسترسی داشته باشند و علاوه بر آن موقعیت حمام در سمت شمال کوچه، جهت کنترل گرما و جلوگیری از ورود بادهای سرد زمستانی می‌باشد؛ زیرا در روستای برناباد در فصل زمستان بادهای سردی می‌وزد که به‌نام سیاه‌باد یاد می‌شود. همچنان واقع‌شدن حمام در جوار جوی برناباد در واقع دسترسی حمام را به آب مورد ضرورت آسان ساخته است. درب ورودی و راهروهای حمام از نخستین بخش‌هایی هستند که مراجعه‌کنندگان با آن روبه‌رو می‌شوند. این قسمت‌ها تنها مسیر ورود و خروج نیستند، بلکه به‌عنوان بخشی از نظام معماری حمام، وظیفۀ حفظ حرارت، تأمین امنیت، کنترل جریان هوا و حفظ حریم خصوصی را بر عهده دارند. سطوح جانبی حمام برناباد تقریباً داخل زمین قرار گرفته است. یعنی سطح حمام از سطح کوچه چند پله پایین‌تر است، به دلایل ذیل: 1- به خاطر محافظت از درجۀ حرارت، چون خاک عایق سرما و گرما است. 2- از آب جوی برناباد بدون استعمال وسایل تخنیکی به راحتی استفاده می‌شود. 3- مقاومت بنا در مقابل زلزله‌ها.
درب ورودی این حمام‌ سنتی ساده، مستحکم و نسبتاً کوتاه ساخته شده است کوتاه‌بودن ارتفاع در، علاوه بر افزایش استحکام بنا، موجب می‌شود افراد هنگام ورود اندکی سر فرود آورند که این امر از دیدگاه فرهنگی نشانۀ احترام به فضای عمومی نیز تلقی می‌شود. همچنین، کوچک بودن درگاه از خروج گرمای داخل حمام و ورود هوای سرد جلوگیری می‌کند.
پس از عبور از در ورودی، به سمت راست به جانب شرق می‌پیچیم و وارد راهرویی می‌شویم. این راهرو که در برخی منابع «هَشتی» یا «دالان ورودی» نیز نامیده می‌شود، نقش بسیار مهمی در عملکرد حمام دارد. در این حمام این راهرو هشتی نیست بلکه شکل هندسی مستطیل را دارا می‌باشد. سقف این دالان ورودی به شکل ضربی پوشش یافته است و طاق آخر دالان مذکور پوشش رومی یافته است. موازی با همین ورودی در قسمت شمال آن اتاقی وجود دارد که در منابع به‌نام خلوتخانه یاد می‌شود. و این خلوتخانه برای نشستن و انتظارکشیدن زنان بوده تا این‌که مردان حمام را ترک کنند و حمام به اصطلاح زنانه شود. موجودیت این پیچ‌ها و یا غلام‌گردش‌ها برای این است که دید مستقیم از بیرون به داخل حمام امکان‌پذیر نباشد. عرض راهرو و یا دالان ورودی این حمام به اندازه‌ای است که عبور افراد به‌آسانی امکان‌پذیر باشد؛ اما فضای زیادی برای تبادل هوا ایجاد نکند. کف راهرو اندکی شیب دارد تا آب‌های ناشی از شست‌وشو یا نظافت به سمت مجاری خروجی هدایت شود. ورودی این حمام حد اقل دو پله پایین‌تر از سطح کوچه است؛ زیرا بخش‌های اصلی حمام پایین‌تر از سطح زمین ساخته شده است. آن‌چه از نحوۀ ساخت این راهروها نتیجه به‌دست می آید این است که این راهروهای حمام تنها مسیر ارتباطی نیستد، بلکه وظایف متعددی بر عهده دارند، از جمله: جلوگیری از ورود مستقیم هوای سرد به فضای گرم حمام، حفظ حریم خصوصی و جلوگیری از دید مستقیم به سربینه و گرمخانه، کاهش اتلاف انرژی و حفظ گرمای داخلی، ایجاد انتقال تدریجی میان فضای بیرون و محیط گرم و مرطوب حمام و هدایت مراجعه‌کنندگان به بخش‌های مختلف بنا. در این حمام مسیر دسترسی طوری است که هر فضا و هر قسمت دارای یک راهرو است که قسمت بعدی را با هم وصل می‌سازد. و همچنان این راهرو ها فضاهای قسمت‌های حمام را از هم جدا می‌کند تا دما و رطوبت هر فضا نسبت به فضای مجاور تنظیم شود. بعد از راهروی این حمام اتاقی وجود دارد که انتظارخانه و راهرو را با هم وصل می‌کند از دیگر کاربردهای این خانه توقف کوتاه استحمام‌کنندگان بعد از استحمام بوده است.
الف: بخش سر بینه (رختکن)
نخستین فضای داخلی حمام، بخش رختکن بوده است. این قسمت محل آماده‌شدن افراد پیش از ورود به فضای گرم حمام و همچنین محل استراحت پس از پایان شست‌وشو به شمار می‌رفته است. در معماری حمام‌های سنتی، سربینه معمولاً فضایی نسبتاً بزرگ‌تر و دارای ارتباط مستقیم با فضای بیرونی بوده است. این بخش محل تعویض لباس، استراحت و گفت‌وگو بوده و معمولاً بزرگ‌ترین و زیباترین فضای حمام محسوب می‌شود. سربینۀ حمام طاهری برناباد در حقیقت بزرگ‌ترین فضای ساختمانی این بنا می‌باشد. این قسمت دارای ویژگی‌های معماری آتی می‌باشد: دارای پلان هشت‌ضلعی است. سقف آن به صورت گنبدی ساخته شده است تا هم استحکام بنا افزایش یابد و هم بخار به‌خوبی در فضا جریان پیدا کند. بر اساس شهادت تذکرۀ میرزا محمدرضا برنابادی در گذشته در مرکز سربینه و یا رختکن این حمام حوضی کوچک قرار داشته که علاوه بر زیبایی، به تعدیل دما و رطوبت فضا کمک می‌کرده است و در وسط این حوضچه فوارۀ آبی موجود بوده است(تذکره میرزا محمد رضا برنابادی، نسخه مسکو، ص9). اکنون از این حوضچه و فوارۀ آب اثری موجود نیست. این رختکن که شکل هشت‌ضلعی دارد، در چهار ضلع بزرگ آن سکوهای مرتفع (شاه‌نشین یا سکوهای نشستن) به‌نظر می‌رسد که افراد روی آن لباس خود را تعویض کرده یا پس از استحمام استراحت می‌کردند. کف سربینه با خشت فرش شده است. کاربردهای این بخش شامل مواردی ذیل می‌شود: تعویض لباس پیش از ورود به گرمخانه، استراحت پس از استحمام، جلوگیری از ورود هوای سرد به بخش‌های گرم حمام، محل ملاقات، گفت‌وگو و گاهی برگزاری مراسم اجتماعی مانند حمام عروس، حمام داماد و آیین‌های سنتی بوده است. این بخش از حمام برناباد دارای طاقچه‌ها برای قراردادن وسایل و کفش و لباس مراجعه‌کنندگان بوده است. رختکن نقش یک فضای واسطه را میان هوای بیرون و گرمخانه ایفا می‌کرده؛ زیرا اگر شخص مستقیماً از هوای سرد وارد گرمخانه ‌می‌شده، اختلاف شدید دما شاید موجب اذیت وی می‌شده است. بنابراین رختکن باعث می‌شود بدن به‌تدریج با گرمای حمام سازگار گردد. این قسمت از حمام در گذشته دارای اهمیت فرهنگی بوده، چون مکانی برای دیدارهای اجتماعی، تبادل اخبار، گفت‌وگوهای محلی و حتی پذیرایی از مهمانان به شمار می‌رفته است. از این رو، بسیاری از پژوهشگران آن را یکی از مهم‌ترین فضاهای اجتماعی حمام‌های سنتی می‌دانند. در کتاب هرات در سدۀ شانزده تا هژده اثر دوکتور ناتالیا نیکولی تومانویچ آمده است؛ حمام برناباد تنها برای شستشو استفاده نمی‌شد. در اینجا مردان جمع می‌شدند ساز و موسیقی می‌شنیدند، مباحث دلچسپ آموزشی صورت می‌گرفت. حمام در حقیقت نقش یک کلوب را بازی می‌کرد. برای زنان حمام بعد از خانه‌های اقارب نزدیک، یگانه جایی بود که می‌توانستند از خانه بر آیند و به آن‌جا بروند. (تومانویچ، 1402: ص261). در حال حاضر در طی همین چند دهۀ اخیر قسمتی از سقف رختکن فروریخته و بعد از فروریزی دیواری متشکل از دو طاق در زیر سقف مذکور اعمار گریده و بالای دیوار سقف رختکن مجدداً پوشش یافته است. هر زمانی‌که این حمام مرمت گردد باید پایۀ مذکور از وسط فضای رختکن واپس برداشته شده و سقف مانند پوشش اولی اعمار گردد.
در گذشته در قسمت رختکن جای معینی بوده برای مسؤول حمام و یا همان حمامی. این شخص وظیفۀ امور حمام را به عهده داشته وقتی مشتریان به این قسمت می‌رسند تابلو نصب بوده جهت تذکر و هوشدار که مردم از آوردن اشیای گران قیمت به حمام خود داراری کنند و یا هم به حمامی تحویل دهند. قطعه شعری که از سوی لالا حمامی نصب شده جلب توجه می‌کند:
هرکه دارد امانت موجود
بسپارد به بنده وقت ورود
نسپارد و گر شود مفقود
بنده مسؤول آن نخواهم بود(ضرغام، 1391: ص 2.)
پس از رختکن، ورودی کوچکی وجود دارد به‌نام میان‌در، این معبر رختکن را به فضای پیش حمام وصل می‌کند. این قسمت از حمام برناباد در حقیقت جایی بوده که مشتریان برای مشت و مالش از آن استفاده می‌کرده‌اند و این قسمت که نقش واسطه میان محیط رختکن و فضای گرم‌تر داخلی را ایفا می‌کند، باعث تنظیم تدریجی دما و جلوگیری از ورود مستقیم هوای سرد به بخش گرم حمام می‌شود. این ساحه از حمام دارای دو طاق و یک تخت بوده که مراجعه‌کنندگان در آن تحت ماساژ و مشت و مالش قرار می‌گرفتند.

ب: عروس‌خانه
یکی از بخش‌های قابل توجه حمام برناباد، فضایی موسوم به عروس‌خانه است. این قسمت برای استحمام و آماده‌سازی عروس‌ها در مراسم ازدواج اختصاص داشته و بیانگر نقش فرهنگی و آیینی حمام در جامعۀ سنتی برناباد است. وجود چنین فضایی نشان می‌دهد که حمام تنها یک مکان خدماتی نبوده، بلکه با مناسبت‌های مهم زندگی اجتماعی مردم نیز پیوند داشته است. در گذشته‌ها عروس‌خانه بخشی از حمام سنتی بود که برای انجام آیین‌های مربوط به حمام عروس اختصاص می‌یافت. در فرهنگ قدیم، رفتن عروس به حمام پیش از مراسم ازدواج تنها یک شست‌وشوی ساده نبود، بلکه یک آیین اجتماعی و فرهنگی به شمار می‌رفت که با حضور زنان خانواده، دوستان و نزدیکان عروس همراه بود. عروس‌خانه در حمام برناباد در بخش آرام‌تر و خصوصی‌تر حمام قرار دارد و در ارتباط با گرمخانه ساخته شده است. این فضا نسبت به بخش‌های عمومی حمام، تزیینات بیش‌تری داشته و برای ایجاد محیطی دلنشین‌تر طراحی شده است. در حال حاضر در ورودی و قسمتی از عروس‌خانه در حمام برناباد موجود است. آثار آهک‌بری در طاق‌های آن به مشاهده می‌رسد و بر اساس گفتار بزرگسالان برناباد در گذشته این قسمت از حمام دارای کاشی‌کاری های بسیار مقبول بوده است. قسمت اخیر عروس‌خانه در حال حاضر سقف آن فرو ریخته است. از لحاظ معماری فضای عروس‌خانه در این حمام شکل هشت‌ضلعی را دارد و همچنان دارای طاق‌ها و سکوها برای نشستن می‌باشد. بر اساس تحقیقات میدانی و مشاهداتی که از وضعیت فعلی به‌دست آمد، بخش عروس‌خانه دارای این ویژگی‌ها می‌باشد: فضای امن و آرام، طاق‌ها و سکوهای نشستن برای عروس و همراهان، طاقچه‌ها و محل قراردادن وسایل آرایشی و شخصی، نورپردازی مناسب از طریق نورگیر سقفی و موجودیت تزیینات خشتی ، آهک‌بری و کاشی‌کاری برای زیبایی بیش‌تر. از جمله اموری که در این مکان اجرا می‌شد می‌توان از موارد آتی نام گرفت: آماده‌سازی عروس برای مراسم ازدواج، شست‌وشو، حناگذاری و آرایش سنتی عروس، گردهمایی زنان خانواده و برگزاری آیین‌های محلی، اجرای برنامه‌هایی مانند آوازخوانی سنتی و شعرخوانی و شادی‌های محلی.

عروس‌خانه‌ی حمام

ج: بخارخانه (گرمخانه)
بعد از عبور از قسمت پیش‌حمام از طریق راهرو کوتاه وارد گرمخانه می‌شویم. بخارخانه گرم‌ترین بخش حمام است و برای ایجاد محیط گرم و مرطوب مورد استفاده قرار می‌گرفته است. این بخش ارتباط مستقیم با سیستم گرمایش حمام داشته و از طریق حرارت تولیدشده در آتشخانه گرم می‌شود. دو اتاق روبه‌روی حمام قرار گرفته که هر دو مکانی است برای شستشوی بدن و در حال حاضر سالم‌ترین قسمت حمام برناباد می‌باشد. در قسمت طاق غربی گرمخانه فضایی وجود دارد که بر اساس قول حمامی، این مکان ویژه برای انجام امور بهداشت فردی، شامل تطهیر و اموری مربوط به وضو تعبیه شده است. این بخش از اجزای کارکردی حمام به شمار می‌رفته و نشان‌دهندۀ توجه سازندگان به رعایت اصول بهداشت و پاکیزگی در معماری حمام‌های سنتی است. در قسمت طاق شمالی گرمخانه روزن کوچکی قرار دارد که به این وسیله هوای داغ آتشدان را به داخل گرمخانه هدایت می‌کرده و به این شکل فضای گرمخانه به حالت مطلوب می‌رسیده. مراجعین در حمام با ظرف‌های دست‌داشته از خزینه آب برمی‌داشتند که این کار از نگاه بهداشتی خالی از اشکال نبوده است.
در سمت شرق گرمخانه مخزن آب و یا خزینه قرار دارد که آب گرم از آتشدان به گرمخانه انتقال می‌گردد و اصطلاح محلی این مخزن به‌نام «پرخو» یاد می‌شود. در دور تا دور گرمخانه تخت‌هایی اعمار گردیده که برای نشستن استحمام‌کنندگان به‌کار می‌رفته است.
مصالح و شیوۀ ساخت: حمام طاهری برناباد با استفاده از خشت پخته و مصالح سنتی مانند ساروج ساخته شده است. استفاده از ساروج، که از ترکیب آهک و مواد مقاوم‌کنندۀ سنتی ساخته می‌شد، باعث استحکام‌بخشی بخش‌های مختلف بنا، به‌خصوص قسمت‌های مرتبط با آب و رطوبت، گردیده است.
در بخش‌هایی از بنا، نمونه‌های زیبایی از آهک‌بری‌های هنرمندانه مشاهده می‌شود که نشان‌دهندۀ توجه سازندگان به جنبه‌های زیبایی‌شناختی در کنار کارکرد معماری است.
تأسیسات آبی و گرمایشی: در داخل حمام دو حوضچه وجود دارد که برای رسوب‌گیری آب جوی برناباد استفاده می‌شده است. این سیستم نشان‌دهندۀ توجه معماران سنتی به تصفیۀ ابتدایی آب و آماده‌سازی آن برای استفاده در حمام بوده است.
همچنین در بنا دو دیگ مسی بزرگ وجود دارد. هرکدام از این دیگ‌ها حدود پنجاه لیتر آب جای دارد و این دیگ‌ها برای گرم‌کردن آب مورد استفاده قرار می‌گرفته است. آب پس از گرم‌شدن در این دیگ‌ها، برای استفاده در بخش‌های مختلف حمام انتقال می‌یافته است.
سیستم آبرسانی: نظر به این‌که حمام بیش‌تر از یک متر از سطح جوی برناباد پایین تر واقع شده است، سیستم آبرسانی آن طوری بوده که در ابتدا آب توسط یک مجرایی به یک حوضچه راه یافته و سپس گل و مواد زاید آب ته‌نشین شده و به حوضچۀ دوم راه یافته و مانند حوضچۀ اول آب در آن‌جا نیز رسوب‌گیری می‌گردیده است و سپس آب پاک به دو دیگ مسی آمده و در آن‌جا آب گرم شده و سپس به ذخیرۀ آب حمام انتقال می‌یافته است. این ذخیرۀ آب که در محل استحمام حمام موقعیت دارد توسط مشتریان از آب آن استفاده می‌شده و سپس آب مستعمل از طریق مجرای زیری به خندق که در بیرون حمام قرار داشته سرازیر می‌شده است. گرم کردن حمام به وسیلۀ اشتعال خار و خاشاک و مواد محلی صورت گرفته و برای گرم کردن کف حمام از «گربه‌رو زیری» کار گرفته می‌شده است.
وجود چنین سیستم منظم آبرسانی و گرمایشی در حمامی که چند قرن پیش ساخته شده، نشان‌دهندۀ سطح بالای دانش معماری، مدیریت منابع آب و مهارت مهندسان و استادکاران سنتی منطقۀ هرات است. حمام طاهری برناباد نمونه‌ای از سازگاری معماری سنتی با محیط طبیعی و نیازهای اجتماعی جامعه به شمار می‌رود.

گرم‌خانه‌ی حمام

4- ارزش تاریخی، وضعیت کنونی و ضرورت مرمت حمام برناباد
حمام طاهری برناباد یکی از هفت بنای تاریخی منسوب به خواجه محمد طاهر برنابادی، فرزند خواجه جلال‌الدین ارشد و نواسۀ خواجه سراج‌الدین علی بزرگ خاندان میرزایان برناباد و بنیان‌گذار برناباد نوین، به شمار می‌رود. این مجموعه بناها بیانگر جایگاه علمی، اجتماعی، فرهنگی و نیکوکاری این شخصیت تاریخی در آبادانی برناباد است.
موقعیت جغرافیایی حمام در مرکز روستای تاریخی برناباد، یکی از عوامل مهم در اهمیت آن به شمار می‌رود. قرار گرفتن حمام در قلب بافت مسکونی و تاریخی روستا نشان می‌دهد که این بنا از آغاز تأسیس، به‌عنوان یک مرکز عمومی و اجتماعی برای مردم طراحی شده و ارتباط نزدیکی با زندگی روزمرۀ ساکنان داشته است.
ارزش حمام طاهری تنها به قدمت معماری آن محدود نمی‌شود؛ بلکه این بنا بازتاب‌دهندۀ بخشی از تاریخ اجتماعی، فرهنگ عمومی، شیوۀ زندگی، دانش سنتی آب‌رسانی و نظام معماری هرات است. همچنین وقف آن برای استفادۀ عمومی، نشان‌دهندۀ اندیشه‌های خیرخواهانه و توجه به رفاه اجتماعی در دوره‌های گذشته می‌باشد.
با وجود ارزش‌های تاریخی و معماری، وضعیت کنونی حمام طاهری نگران‌کننده است. بخش‌هایی از بنا در اثر گذشت زمان، نبود مراقبت و عدم انجام مرمت‌های اساسی آسیب دیده است. قسمت‌هایی از سقف حمام فروریخته و خطر گسترش آسیب‌ها، بخش‌های باقی‌ماندۀ بنا را تهدید می‌کند. علاوه بر آن، بخشی از محوطۀ اصلی حمام مورد تصرف قرار گرفته که این مسأله می‌تواند به کاهش اصالت تاریخی و آسیب بیش‌تر به حریم بنا منجر شود.

5- پیشنهادات
اگر برای حفاظت و مرمت این اثر تاریخی اقدامات فوری و عملی صورت نگیرد، احتمال آن وجود دارد که در سال‌های آینده بخش‌های بیش‌تری از بنا تخریب شده و این یادگار ارزشمند تاریخی برای همیشه از میان برود. بر این اساس، ضروری است که حمام طاهری برناباد در فهرست آثار نیازمند حفاظت قرار گرفته و اقدامات زیر برای آن انجام شود:
• ثبت و مستندسازی دقیق معماری بنا؛
• تهیۀ نقشه و پلان معماری حمام؛
• جلوگیری از تخریب و تصرف حریم تاریخی آن؛
• مرمت بخش‌های آسیب‌دیده، به‌خصوص سقف و آتشخانه؛
• حفظ مصالح اصیل بنا و استفاده از شیوه‌های مرمت سنتی؛
• آگاهی‌دهی به مردم محل دربارۀ ارزش تاریخی این اثر؛
• نوشتن تاریخچۀ مختصر حمام بالای تابلو و نصب در حمام برای آگاهی عموم از بنا.
این حمام افزون بر ارزش معماری و تاریخی، می‌تواند به‌عنوان یکی از جاذبه‌های مهم گردشگری فرهنگی در منطقه مطرح شود. قدمت نزدیک به پانصد سال، شیوۀ معماری سنتی، سامانۀ قدیمی تأمین و گرم‌کردن آب، حوض‌های ته‌نشینی، دیگ‌های مسی و بخش‌هایی همچون سربینه، پیش‌حمام، گرمخانه و عروس‌خانه، این بنا را به نمونه‌ای ارزشمند از حمام‌های تاریخی هرات تبدیل کرده است. قرارگرفتن حمام در بافت تاریخی برناباد و در نزدیکی هریرود نیز بر اهمیت گردشگری آن می‌افزاید و می‌تواند در کنار دیگر بناهای تاریخی روستا، بخشی از یک مسیر گردشگری فرهنگی و تاریخی را تشکیل دهد.
مرمت و حفاظت از این بنا می‌تواند زمینه‌ای برای معرفی تاریخ، معماری، آداب اجتماعی و شیوۀ زندگی مردم برناباد در گذشته فراهم سازد. حمام‌های تاریخی تنها محل استحمام نبوده‌اند، بلکه در گذشته از مهم‌ترین فضاهای اجتماعی و فرهنگی جامعه به شمار می‌رفتند و بخشی از خاطرات و زندگی روزمرۀ مردم را در خود جای داده‌اند. از این رو، احیای حمام طاهری و معرفی آن به گردشگران می‌تواند افزون بر حفظ یک میراث ارزشمند، به رونق گردشگری فرهنگی، ایجاد فرصت‌های اقتصادی برای مردم محل و شناساندن پیشینۀ تاریخی برناباد و خاندان‌های تاریخی آن کمک کند.
حفاظت از حمام طاهری برناباد تنها حفظ یک ساختمان قدیمی نیست، بلکه پاسداری از بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی مردم برناباد و هرات است.

منابع
– برنابادی، محمد رضا. (1984م). تذکره محمد رضا برنابادی. نسخهی مسکو، چاپ عکسی از روی نسخه ترجمه به روسی، پیش‏گفتار و حواشی به سعی و اهتمام ن.ن.تومانویچ، مسکو: ادارهی انتشارات دانش – شعبهی ادبیات خاور.
– تومانویچ. (1402). هرات در سدۀ شانزده تا هژده. چاپ اول، هرات: احراری.
– ضرغام، جاوید. (۱۳۹۱). حمام برناباد.روزنامه اتفاق اسلام، ص2، پنج‏شنبه: 11 جوزا.
– مایل هروی، غلام‏رضا، (1348)، میرزایان برناباد. نمبر نشرات91(12550). کابل: انجمن تاریخ افغانستان.
منابع میدانی: مصاحبه‌ها و مشاهدات میدانی پژوهشگر از حمام تاریخی طاهری برناباد، اسد 1405.

پاورقی‌ها:
1. در چاپ اول میرزایان برناباد، «بنای»؛ اما در تذکره محمد رضا برنابادی «بناء» آمده است.
2. همان اثر، این ارقام ذکر نگردیده؛ اما در تذکرۀ موجود هست. نسخهی مسکو، ص 9.