نویسنده: پروفیسور دکتر آلماز عُلوی بینّت‌اُوا، مدیر بخش «روابط ادبی آذربایجان-ترکمنستان-ازبکستان» در انستیتوی ادبیات نظامی گنجوی وابسته به آکادمی ملی علوم جمهوری آذربایجان
برگرداننده: احمد حسینی مروی، نوایی‌شناس و مترجم زبان‌های عربی و ترکی جغتایی

چکیده
در این مقاله رسالهٔ «وقفیه» اثر علی‌شیر نوایی به‌عنوان منبع مهمی که جوهرهٔ اجتماعی-اقتصادی و معنوی رنسانس دورهٔ تیموریان را بازتاب می‌دهد، مورد تحلیل قرار گرفته است. در این نوشته نشان داده می‌شود که نوایی نه تنها شاعر و متفکر بزرگ، بلکه دولتمرد و انسان خیرخواهی بود که در زمان خود پروژه‌های اجتماعی گسترده‌ای را عملی می‌کرد. مجموعهٔ «اخلاصیه» که او در هرات ایجاد کرد – شامل مدرسه، بیمارستان، خانقاه و کتابخانه – به‌عنوان زنجیره‌ای یک‌پارچه، مدل توسعهٔ دورهٔ رنسانس را نمایش می‌دهد.
«وقفیه» علاوه بر این‌که یک سند حقوقی است، با عناصر نثر ادبی غنی شده و به‌عنوان متنی منحصربه‌فرد که دیدگاه‌ و جهان‌بینی و اندیشهٔ انسان‌گرایانهٔ نویسنده را بازتاب می‌دهد، ارزیابی می‌شود. در این اثر، مفهوم وقف نه تنها به‌عنوان وسیله‌ای برای کمک مالی، بلکه به‌عنوان یک ساز و کار مؤثر جهت تأمین رفاه اجتماعی ارائه می‌شود. نویسنده از طریق وقف آموزش، بهداشت و تأمین اجتماعی را ترکیب کرده و یک الگوی توسعهٔ پایدار را به‌نمایش گذاشته است.
در مقاله همچنین ویژگی‌های زبانی و سبک «وقفیه» به‌ویژه نگارش آن به زبان ترکی (جغتایی) و نوآوری‌های اصطلاحی از نظر علمی تحلیل می‌شود. این موضوع نقش مهمی در تقویت جایگاه زبان ترکی در حوزه‌های علمی و اداری ایفا کرده است.
در نتیجه، «وقفیه» علاوه بر این‌که بازتاب‌دهندهٔ زندگی اجتماعی و فرهنگی دورهٔ تیموریان است، نمونهٔ روشنی از انسان‌گرایی عملی و ایدهٔ مسؤولیت اجتماعی محسوب می‌شود. این اثر در دوران معاصر نیز در زمینهٔ سیاست‌های اجتماعی، امور خیریه و مدیریت عمومی دارای اهمیت ویژه‌ای است.

واژه‌های کلیدی
علی‌شیر نوایی، وقفیه/وقفنامه، تیموریان، رنسانس، خیریه‌گری، الگوی اجتماعی، زبان ترکی.

درآمد
دوران تیموریان در تاریخ شرق به‌عنوان مرحله‌ای از توسعهٔ بالای علم، فرهنگ و ادبیات شناخته می‌شود و توسط بسیاری از پژوهش‌گران به‌عنوان «رنسانس شرق» ارزیابی شده است. یکی از برجسته‌ترین نمایندگان این دوره، علی‌شیر نوایی است که نه تنها به‌عنوان شاعر و متفکر بزرگ، بلکه به‌عنوان دولتمرد، خیرخواه و شخصیت فکری اجتماعی فعالیت‌های گسترده‌ای داشته است. فعالیت چندجانبهٔ او تأثیر قابل توجهی بر توسعهٔ زندگی اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در دولت تیموریان داشته است. نخست از همه، اگر او را به‌عنوان حامی زبان ترکی معرفی کنیم، با اثر «محاکمة‌‌اللغتین» توانایی‌ها و ظرفیت هنری و علمی زبان ترکی و غنای آن را بیان کرده و آن را در سطح زبان علمی آن زمان یعنی فارسی قرار داده است. این بزرگ‌ترین گام در جهت استقلال فرهنگی بود. نوایی، تنها شاعری بزرگ نبود که برای نخستین‌بار «خمسه» به زبان ترکی-جغتایی می‌نوشت، بلکه به‌عنوان یک مقام دولتی ده‌ها مدرسه، کتابخانه، پل و بیمارستان ساخته است. این اقدام مستقیماً به توسعۀ علم و زیرساخت‌ها در دورۀ تیموریان کمک کرده است. در «خمسه» و آثار دیگر او، دیدگاه‌های سیاسی و معنوی دورۀ تیموریان و ایده‌آل‌های حاکم عادل بازتاب داده شده است. نظم ایجادشده توسط نوایی در «وقفیه» در واقع نشان‌دهندهٔ اعمال واقعی جامعهٔ عادلانه‌ای است که او در «حیرت‌الابرار» توصیف کرده است.

متن پژوهش
اثر «وقفیه» (۱۴۸۱–۱۴۸۲) یکی از مهم‌ترین اسنادی است که تصویر اجتماعی، اقتصادی و معنوی رنسانس دورۀ تیموریان را بازتاب می‌دهد. این اثر، از یک‌سو به‌عنوان یک سند وقف/وقفنامهٔ کلاسیک دارای ماهیت حقوقی است و از سوی دیگر منبع تاریخی و ادبی مهمی است که دیدگاه‌های اجتماعی نویسنده، نظام ارزش‌های معنوی و ایده‌های انسان‌گرایانهٔ او را منعکس می‌کند. از طریق «وقفیه»، نوایی روابط اجتماعی-اقتصادی، نهادهای اجتماعی و سنت‌های خیریهٔ دورۀ خود را به‌صورت منظم ارائه کرده است. هدف اصلی مقاله تحلیل اثر «وقفیه» به‌عنوان منبعی جامع است که ماهیت اجتماعی-اقتصادی و معنوی رنسانس دورهٔ تیموریان را بازتاب می‌دهد. برای دستیابی به این هدف، ویژگی‌های ژانری اثر، ویژگی‌های زبان و سبک آن، شکل ارائهٔ نهاد وقف و همچنین اهمیت اجتماعی فعالیت‌های خیریه‌ای که نوایی انجام داده، بررسی شده است.
این پژوهش بر روش تاریخی-مقایسه‌ای، متن‌شناسی و تحلیلی استوار است. این رویکرد امکان می‌دهد تا «وقفیه» نه تنها به‌عنوان یک سند حقوقی، بلکه به‌عنوان مدل اقتصادی-اجتماعی، نمونه‌ای از نثر ادبی و بیان عملی اندیشه‌های انسانی ارزیابی شود.
نوایی در بخش مقدمهٔ اثر، وضعیت پیچیدهٔ سیاسی زمان حکومت سلطان حسین بایقرا و مدیریت دولت را با اندیشه‌های فلسفی خود به اشتراک می‌گذارد. «وقفیه» ترکیبی از ژانر مستند و سبک هنری است. در این اثر، دیدگاه جهان‌شناختی نویسنده، نظام ارزش‌ها و باورهای او دربارهٔ رابطهٔ انسان و دولت به تصویر کشیده شده است. این اثر صرفاً یک سند حقوقی نیست، بلکه منبعی تاریخی است که فعالیت‌های نوایی به‌عنوان یک دولتمرد و خیرخواه را نیز نشان می‌دهد.
بزرگ‌ترین پروژهٔ خیریهٔ نوایی، مجتمع «اخلاصیه» است که در کنار جوی انجیل در شمال هرات ساخته شد – مرکزی علمی که در کنار دیگر سازه‌های آن عهد، از آن به‌نام «فلورانس دورۀ تیموریان» نیز یاد می‌شود. در «وقفیه» ترکیب نمای معماری این مجتمع در دورهٔ رنسانس این گونه ذکر شده است:
مدرسه – در این‌جا با استعدادترین دانشمندان زمان درس می‌دادند. نوایی برای غذای هر دانشجو، پوشاک و دیگر تسهیلات آموزشی او بودجهٔ ویژه‌ای اختصاص داده بود.
شفاییه (بیمارستان) – در این مؤسسه که خدمات پزشکی رایگان ارائه می‌کرد، پزشکان مشهور فعالیت می‌کردند. بر اساس «وقفیه»، هر روز این‌جا با مقدار مشخصی دارو و غذا تأمین می‌شد.
خلاصیه (خانقاه) – مکانی برای پناه‌دادن به صوفیان و بی‌سرپرستان بود.
کتاب و کتابخانه‌ها – اگر به شکل‌گیری آن‌ها در آن دوره نگاه کنیم، بله نوایی در دوران تیموریان بزرگ‌ترین حامی فرهنگ کتابداری و کتاب‌آرایی بود. او بزرگ‌ترین نقاش زمان، کمال‌الدین بهزاد و خوش‌نویس مشهور سلطان‌علی مشهدی را تحت حمایت خود قرار داد و در کتابخانۀ شخصی خود به کار گرفت. نوایی نسخه‌های نادر گردآوری شده را فقط برای خود نگه نمی‌داشت. همان‌گونه که در «وقفیه» ذکر شده، کتابخانهٔ مدرسهٔ «اخلاصیه» برای دانشجویان و دانشمندان باز بود.
این یکی از نخستین نمونه‌های سیستم کتابخانه‌ای عمومی در شرق محسوب می‌شود. نوایی شخصی را که مسؤول کتابخانه‌اش (کتابدار) بود با حقوق بسیار بالا تأمین می‌کرد تا او تنها به حفظ و تکثیر کتاب‌ها بپردازد. این نشان‌دهندهٔ ارزشی است که در دوران رنسانس تیموریان به کار علمی داده می‌شد.
در سند «وقفیه»، نوایی نوشته است که برای ادامهٔ حیات این مؤسسات، تعداد زیادی روستا، باغ، حمام و مغازه وقف کرده است. او یادآور شده که رئیس وقف (متولی) باید درستکار باشد. اگر درآمد حاصل از اموال افزایش یابد، این منابع ابتدا باید برای بهبود کیفیت غذای دانشجویان و تعمیر ساختمان‌ها هزینه شود.
در سال ۲۰۱۶، هنگامی که در هرات به زیارت آرامگاه علی‌شیر نوایی رفتم احساس کردم که هر صفحه از کتاب ۵۸۰ صفحه‌ای من با عنوان «عصر و نثر علی‌شیر نوایی» که سال‌ها بر روی آن کار کرده‌ام، گویی بر آن سنگ مرمر جان گرفته است.
روح بزرگی از خیرخواهی که در «وقفیه» مطرح شده است، امروز هنوز در هر خشت هرات و در سکوت آرامگاه نوایی زنده است. این زیارت برای من صرفاً یک سفر نبود، بلکه احساسی از انرژی معنوی دورهٔ رنسانس تیموری و احترام یک عالم در برابر نبوغ نوایی بود. وقتی به «وقفیه» نه صرفاً به‌عنوان یک سند، بلکه به‌عنوان جواهری در نثر نگاه کنیم، می‌توان جنبه‌های نوآوری علمی زیر را برجسته کرد:
• ترکیب شعر و نثر مستند (نوآوری ژانری) – مهم‌ترین ویژگی‌ای که «وقفیه» را از متون حقوقی کلاسیک متمایز می‌کند، استفادۀ نوایی از نثر موزون (نثر مسجع) در آن است. به‌عنوان یک نوآوری، می‌توان گفت نوایی زبان خشک حقوقی را با زیبایی‌شناسی ژانر «مقامه» ترکیب کرده و یک سند رسمی دولتی را به سطح بالای ادبی ارتقا داده است. این می‌تواند یکی از اولین نمونه‌های کامل «نثر مستند هنری» در شرق محسوب شود.
• عناصر نثر زندگی‌نامه‌ای – بخش مقدمۀ «وقفیه» اعتراف روان‌شناسانه‌ای است که دنیای درونی نوایی، خستگی او از زندگی در دربار و نیاز به پناه بردن به امور خیریه را نشان می‌دهد. به‌عنوان یک رویکرد جدید، این اثر می‌تواند به‌عنوان پلی میان «منشآت» و «خمسهٔ» نوایی و نمونه‌ای از «نثر یادنامه‌ای» که نویسنده زندگی خود را به‌طور رسمی ثبت کرده است، بررسی شود.
• نوآوری در اصطلاحات – «ترکی شدن ‌زبان وقفیه/وقفنامه» – تا آن زمان اسناد وقف عمدتاً به زبان‌های عربی یا فارسی، با اصطلاحات فقهی نوشته می‌شدند. نوشتن «وقفیه» توسط نوایی به زبان ترکی (جغتایی) و افزودن اصطلاحات اداری-اقتصادی به این زبان، به‌عنوان نوآوری علمی، استدلال بسیار قوی است. این کاربرد نظریهٔ «محاکمةاللغتین» در عمل (در امور اقتصادی/مالی) است.
• ساختن مفهوم «شهر ایده‌آل» در نثر – ایدهٔ «مدینهٔ فاضلهٔ» فارابی توسط نوایی در «وقفیه» با جزئیات جغرافیایی و معماری واقعی (با توصیف مدرسه، بیمارستان، کتابخانه) توصیف شده است. در این‌جا ویژگی‌های «نثر تصویری» برجسته است؛ نوایی با کلماتش گویی نقشهٔ معماری دوران رنسانس را ترسیم می‌کند.
• تمرکز بر نثر و عامل انسانی – در توصیف وظایف کارکنان وقف (کتابدار، متولی، آشپز) در اثر، زبانی که به کار رفته است، اخلاق انسانی نوایی را نشان می‌دهد. در این‌جا زبان خشک دستوری استفاده نشده، بلکه سبک پندآمیز و مبتنی بر معنویت حاکم است.
• خلق یک محیط اجتماعی-فرهنگی یک‌پارچه (اکوسیستم) – فعالیت‌های نوایی تنها محدود به ساختن ساختمان نبود، بلکه ایجاد یک محیط اجتماعی-فرهنگی یک‌پارچه که اجزای آن یک‌دیگر را تکمیل کنند، هدف او بود. به‌عنوان مثال، ساخت چشمه در کنار آبراه (جوی آب)، و ساخت مدرسه و بیمارستان در کنار چشمه، اوج فلسفهٔ شهری رنسانس است.
• مدل پایداری اقتصادی (یعنی خودتأمینی مالی) – سیستم پوشش مادی روند تحصیلی دانشجویان و حقوق کارمندان در «وقفیه» نشان می‌دهد که نوایی می‌خواست دانش و خلاقیت از دغدغه‌های مالی آزاد باشد. این الگو نسخه‌ای از الگوی «صندوق علم» دوران مدرن در قرن پانزدهم است.
• زبان نثر در «معماری» – هنگام توصیف تمام این اقدامات خیریه در «وقفیه»، نوایی از اصطلاحاتی استفاده می‌کند که خواننده، ساختمان را گویی با چشم سر می‌بیند. این قدرت اصلی نثر توصیفی است.
• مانیفست رفاه عمومی (بیانیهٔ رسمی یا معنوی اقداماتی که برای زندگی بهتر، آموزش و سلامت همه اقشار جامعه به‌ویژه نیازمندان صورت می‌گیرد) – هر بنایی از پل‌ها تا کاروان‌سراها تجلی فلسفۀ نوایی «خدمت به مردم، خدمت به حق است» در نثر و زندگی است.
«نثری که از کاغذ به سنگ منتقل شده» – توصیفات نوايی در «وقفیه» و مشاهدات واقعی من در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۲۱، گویی سفری به قرن پانزدهم بود. شاید چشمانم به‌دنبال نوايی طبیعی و جادویی و جمعی می‌گشت. تجربه‌ای که از گشت‌وگذار در شهرهایی که علی‌شیر نوایی در آن‌ها متولد و بزرگ شده و آثاری خلق کرده بود به دست آوردم، مقاله‌ام را نه تنها علمی، بلکه شاهدی زنده از تاریخ می‌سازد. دیدن مکان‌هایی که یک دانشمند در بارهٔ آن پژوهش می‌کند (هرات، کابل، مزار شریف)، لمس دیوارهایی که نوایی بنا کرده و حس کردن روح آن جغرافیا، خوش‌بختی نویسنده است. مسجد باشکوه آبی در مزار شریف و آثار تاریخی هرات، هر جمله‌ای که نوایی در «وقفیه» نوشته بود اکنون به شکل نماهایی باعظمتِ غیرقابل توصیف در پیش چشم من نمایان است. هنگام ترجمهٔ کتاب عزیزالله آرال «نوایی‌شناسی در افغانستان»، همان احساسات دوباره در من زنده شد. دریافتم که نوایی نه تنها پایهٔ گذشته، بلکه اساس هویت فرهنگی امروز آن منطقه نیز هست.
می‌توان در نمونهٔ مسجد مزارشریف «روح وقف» را – نحوهٔ نمایش ابعاد خیریه‌گری نوایی در این بنای عظیم را – با اصل «رفاه عمومی» در «وقفیه» مرتبط دانست. با وجود این‌که «وقفیه» چند سال قبل نوشته شده بود[۱۴۸۱-۱۴۸۲] و کشف و آبادسازی آرامگاه [منسوب به] حضرت علی در مزارشریف چند سال بعد رخ داده است (حدود ۱۴۸۴-۱۴۸۵). روح معماری هرات – اگرچه امروزه تنها بخشی از مجموعه‌هایی همانند اخلاصیّه و خلاصیه که در «وقفیه» توصیف شده‌اند باقی مانده یا تنها بخش‌هایی از آن‌ها مانده است – آن «روح تیموری» (کارهای کاشی و آجرچینی) که در سفرهای هرات مشاهده کرده‌ایم، تأیید فیزیکی توصیفات دقیق نوایی در نثر است. نوایی وقتی مجموعه‌های خود در هرات (اخلاصیّه، خلاصیه و غیره) را در «وقفیه» مستند می‌کند، در واقع یک مدل خیریه‌گری ایجاد کرده بود.
کارکرد اجتماعی (منظور این است که یک ساختمان صرفاً یک شئ فیزیکی (سنگ، دیوار) نیست، بلکه بهره‌ای که به اجتماع می‌رساند و نیاز اجتماعی‌ای که برطرف می‌کند مورد نظر است) – نوایی در «وقفیه» به ساختمان‌ها تنها از نظر ظواهر (سنگ، خشت و کاشی و…) نمی‌پرداخت، بلکه به زندگی درون آن‌ها (صدای دانشجویان، شفایافتن بیماران) نیز توجه داشت. آن‌چه در کنفرانس‌ها و بازدیدهای افغانستان دیدیم «عشق نوایی» است، در واقع این است که موقوفهٔ معنوی‌ای که در آن دوران ایجاد شده بود، هنوز هم در قلب مردم ادامه دارد.
به‌عنوان نوآوری علمی – «وقفیه» صرفاً مدرکی که در آرشیو باقی مانده نیست، بلکه پروژه‌ای زنده است که چهرهٔ معماری و اجتماعی افغانستان و همه دنیای ترک زبان را شکل داده است. کتاب «نوایی‌شناسی در افغانستان» نوشتهٔ عزیزالله آرال را که ترجمه کرده‌ایم، مستحکم‌ترین پلی است که میان این میراث کهن و دانش جدید ساخته شده است.
بیرون از مرزهای هرات – پس از آن‌چه در «وقفیه» ذکر شده است، نوایی نه تنها در پایتخت بلکه در نقاط مختلف خراسان و منطقه، از جمله مزار شریف، مشهد و شهرهای دیگر کارهای بزرگی کرده است.
آبراه مشهد و مجتمع امام رضا – فعالیت‌های خیریهٔ نوایی با آن‌چه در «وقفیه» ذکر شده به پایان نمی‌رسد. از جمله کارهای بی‌شمار او، احداث اولین کانال آب (آبراه) است که اکولوژی و زندگی شهر مشهد را تغییر داد و جایگاه ویژه‌ای در سیستم آب‌یاری آن زمان داشت. این پروژه که جان تازه‌ای به منطقه‌ای خشک بخشید، نشان‌دهندهٔ نبوغ مهندسی نوایی است. همچنین، بازسازی ایوانی که به سمت نور خورشید باز می‌شود و بخشی مهم از مجموعهٔ تاریخی و معماری مجتمع امام رضا است توسط نوایی – ایوانی که او به‌نام «ایوان‌صحن» یا «ایوان نوایی» مرمت و تزیین آن را رهبری کرده است – حساسیت او نسبت به زیبایی‌شناسی معماری را نشان می‌دهد.
این ایوان هم از نظر مهندسی و هم از نظر نجومی (زاویۀ تابش خورشید) یکی از شاهکارهای دورهٔ خود محسوب می‌شود. این آبراه که برای رساندن آب به مجموعهٔ امام رضا و مردم شهر از «گل اسبی» نوایی (و یا در برخی منابع چشمهٔ گل اسبی) کشیده شده است، یکی از مهم‌ترین موفقیت‌های فناورانهٔ دورهٔ تیموریان به شمار می‌آید. همان‌طور که در آبراه مشهد مشاهده می‌شود، تأمین آب یک شهر کامل (اکوسیستم آن) را دگرگون کرده است. این یکی از بنیادی‌ترین کارهای نیکو در میان «بی‌شمار» کارهای نیک است؛ زیرا هرجایی که آب باشد، زندگی و علم شکوفا می‌گردد.
ساختمان‌های بی‌شمار – منابع تاریخی (خواندمیر و دیگران) ذکر می‌کنند که نوایی بیش از ۳۷۰ ساختمان بنا کرده است. صدها آب‌انبار، پل (به‌گونۀ نمونه: پل‌های مشهور هرات) و کاروان‌سرا که به این تعداد اضافه می‌شوند، خیریه‌داری نوایی را به سطح «دولت در درون دولت» ارتقا داده بودند. تحقیقات نشان می‌دهد که اصول نظری موجود در «وقفیه» در سال‌های بعد به‌طور بیش‌تری تکامل یافته‌اند و نوایی در هر ساخت جدید (همان‌گونه که در مزار شریف) سیستمی ایجاد کرده که رفاه اقتصادی مردم محلی را نیز تضمین می‌کرد.
***
میراث ادبی-علمی چندوجهی علی‌‌شیر نوايی یکی از صفحات برجستهٔ فرهنگ اسلامی-ترکی را تشکیل می‌دهد. آثار شعری، علمی، دینی-فلسفی و تاریخی او نه تنها برای زمان خود بلکه برای سده‌های بعد نیز اهمیت بزرگی داشته‌اند. در این میراث غنی، اثر «وقفیه» جایگاه ویژه‌ای دارد. این اثر سند تاریخی مهمی است که نشان می‌دهد نوايی تنها شاعر و متفکر نبوده، بلکه شخصیتی اجتماعی، خیرخواه و دارای مسؤولیت اخلاقی بالا نیز بوده است.
«وقفیه» از یک‌سو دارایی‌هایی که مؤلف وقف کرده، ساختمان‌هایی که ساخته، اماکن با کاربرد اجتماعی و اصول ادارهٔ آن‌ها را نشان می‌دهد و از سوی دیگر نگرش او به زندگی، انسان، جامعه و مفهوم نیکوکاری را آشکار می‌سازد. از این نگاه اثر تنها یک سند با ماهیت اقتصادی یا حقوقی نیست؛ بلکه منبع ارزشمندی است که جهان معنوی مؤلف، دیدگاه‌های اجتماعی و اندیشهٔ انسان‌دوستانهٔ او را بیان می‌کند.
در این مقاله، ماهیت علمی، تاریخی و معنوی «وقفیه» بررسی می‌شود، جایگاه آن در میراث نوایی تعیین می‌گردد و اهمیت اثر هم به‌عنوان سندی که نمایان‌گر چشم‌انداز اجتماعی-فرهنگی زمان است و هم حامل ایده‌های انسان‌گرایانه ارزیابی می‌گردد.
اگرچه ژانر و ویژگی‌های محتوایی «وقفیه» ویژگی‌های سند وقف را داراست؛ اما از نظر محتوا چارچوب یک سند صرفاً حقوقی را فراتر می‌برد. در این‌جا فقط فهرست دارایی‌ها ارائه نمی‌شود، بلکه مشخص می‌گردد که این اموال چه اهدافی را دنبال می‌کنند، اهمیت اجتماعی آن‌ها چیست و چه نقشی در رفاه مردم ایفا می‌کنند. این امر بنیانی را برای گفتن این‌که اثر هم سند رسمی است و هم برنامه‌ای که ماهیت اجتماعی-اخلاقی فراهم می‌آورد ، ایجاد می‌کند.
نوایی در اثر خود مفهوم وقف را به‌معنای محدود نیاورده است. او وقف را در سطحی گسترده‌تر و معنوی، به عنوان مسؤولیت اجتماعی، پاداش الهی، سودرسانی به مردم و برعهده‌گرفتن بار اجتماعی درک می‌کند. در اندیشهٔ کلاسیک شرق، خیریه صرفاً کمک مادی نبود، بلکه نوعی از تخصیص وجود فرد به جامعه به شمار می‌رفت. این اصل در «وقفیه» به وضوح احساس می‌شود. نویسنده ارزش واقعی ثروت را نه در جمع‌آوری آن، بلکه در تبدیلش به فعالیت‌های سودمند برای مردم می‌بیند.
از این نگاه اثر، نوعی گزارش نویسنده در برابر وجدان خویش است. در این‌جا علاوه بر فهرست دارایی‌های مادی، هدف معنوی آن نیز نشان داده می‌شود. به‌خاطر همین است که «وقفیه» صرفاً از حالت یک سند رسمی خارج شده و محتوای اجتماعی-اخلاقی بالایی پیدا می‌کند. یکی از ویژگی‌های اصلی‌ای که «وقفیه» را با ارزش می‌کند، بازتاب زنده و چندجانبۀ شخصیت نویسنده و موقعیت اجتماعی اوست. نوایی در این اثر تنها به‌عنوان یک دولتمرد ثروتمند و با نفوذ ظاهر نمی‌شود. او در این‌جا به‌عنوان شخصیتی بزرگ شناسانده می‌شود که در برابر جامعه احساس مسؤولیت می‌کند، خدمت به مردم را اصل زندگی خود می‌داند و دارایی خود را برای هدفی معنوی صرف می‌کند.
از منابع تاریخی مشخص است که علی‌‌شیر نوایی از امکانات مالی بسیار گسترده‌ای برخوردار بوده است؛ اما بزرگی او تنها در این امکانات نبود، بلکه در هدف استفاده از این امکانات بود. او ثروت خود را برای تجمل شخصی صرف نکرد، بلکه برای ساخت و نگهداری مدارس، مدارس دینی، مساجد، کاروان‌سراها، پل‌ها، جاده‌ها و سایر تأسیسات عمومی هزینه کرد. این نشان می‌دهد که در جهان‌بینی او، قدرت مالی و مسؤولیت معنوی با هم پیوند داشت.
از اثر «وقفیه» آشکار است که نوایی، منفعت عمومی را یکی از بالاترین اصول زندگی می‌دانست. او به‌خوبی می‌دانست که ثروت زودگذر است؛ اما کارهایی که برای مردم انجام می‌شود و امکانات ایجادشده برای علم و معنویت پایدار هستند. این اندیشه خط اصلی فعالیت‌های او را تشکیل می‌دهد. فعالیت‌های خیریهٔ نوایی صرفاً عملی از روی مهربانی یا سخاوت نبود؛ بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از فلسفهٔ زندگی او بود.
اهمیت علمی «وقفیه» همچنین به این وابسته است که به‌عنوان یک منبع تاریخی ارزش زیادی دارد. این اثر از نظر بررسی روابط اجتماعی-اقتصادی دورهٔ نوایی، ساختار اجتماعی، سنت‌های خیرخواهی، اصول عملکرد مؤسسات دینی، شکل‌های مالکیت و مدیریت، مواد مهمی ارائه می‌دهد.
از طریق اطلاعات موجود در آن می‌توان دانست که نهاد وقف در آن دوره چه کارکردهایی داشته است. وقف تنها راهکاری برای اهداف دینی نبود؛ بلکه هم‌زمان در زمینهٔ آموزش، کمک‌های اجتماعی، زیرساخت‌های راه، مهمان‌نوازی، فعالیت‌های فرهنگی و حل مسائل رفاه عمومی خدمت می‌کرد. از این نظر «وقفیه» نشان می‌دهد که وقف در جوامع کلاسیک شرقی یک نهاد اجتماعی چندمنظوره بوده است.
از این اثر، می‌توان دربارهٔ فرهنگ شهری آن دوره، شکل‌های خدمات اجتماعی و گردش اقتصادی نیز نتیجه‌گیری کرد. ساختمان‌ها، واحدهای کشاورزی، حوزه‌های خدماتی و منابع درآمدی که در این‌جا ذکر شده‌اند، مدل زندگی آن دوره را بازتاب می‌دهد. بنابراین «وقفیه» تنها منبعی برای تاریخ‌نگاران ادبیات نیست، بلکه برای مؤرخان، تاریخ‌نگاران اقتصادی، پژوهش‌گران فرهنگی و متن‌شناسان نیز منبعی ارزشمند است.
علاوه بر این، اثر به روشن‌شدن برخی نکات از بیوگرافی نویسنده نیز کمک می‌کند؛ این‌که در کدام مراحل زندگی نوایی چه طرح‌های اجتماعی را پیش می‌برد، به کدام حوزه‌ها بیش‌ترین توجه را داشت و از کدام اصول اخلاقی پیروی می‌کرد، در این اثر نمایان است. بنابراین «وقفیه» از یک سو نقش سند اجتماعی-تاریخی و از سوی دیگر نقش منبع بیوگرافی را نیز ایفا می‌کند.
یکی از جنبه‌های مهم «وقفیه» داشتن محتوای عمیق معنوی-فلسفی و ایده‌های انسانی است. در این اثر، خیریه‌گری تنها به‌عنوان یک مکانیزم اجتماعی ظاهر نمی‌شود، بلکه یکی از راه‌های رسیدن انسان به کمالات معنوی نیز به‌نظر می‌رسد. از دید نوایی، خدمت به انسان صرفاً یک وظیفهٔ اجتماعی نیست، بلکه تجلی وابستگی به ارزش‌های الهی نیز می‌باشد. این رویکرد با مفاهیمی که در اندیشهٔ کلاسیک اسلامی گسترده است، مانند «عمل نیک»، «ثواب»، «سودرساندن به انسان»، «عدالت» و «رحمت» تطابق دارد. با این حال، نوایی این اصول را به‌صورت نظری انجام نمی‌دهد، بلکه با فعالیت عملی تحقق می‌بخشد. «وقفیهٔ» او دقیقاً به‌عنوان سند این نوع انسان‌گرایی عملی ارزشمند است.
در این اثر، احساس می‌شود که نویسنده وجود انسان در این جهان را تنها در چارچوب منافع فردی درک نمی‌کند؛ او انسان را موجودی وابسته به جامعه و مسؤول به رفاه دیگران می‌بیند. این هستهٔ اخلاقی اثر را تشکیل می‌دهد. در این‌جا دارایی، نفوذ و قدرت اهداف والایی نیستند؛ این‌ها وسیله‌ای برای تحقق هدف اخلاقی والاتری هستند.
موضع نوایی با آثار دیگر او نیز هم‌خوانی دارد. مفاهیم رایج در میراث شعری و علمی او مانند عدالت، مهربانی، خدمت به علم، ارتقای اخلاقی انسان و نیکوکاری، در «وقفیه» به شکل یک برنامهٔ اجتماعی مشخص ظاهر می‌شوند. از این نظر، «وقفیه» می‌تواند تعبیر عملی از جهان‌بینی نوایی محسوب شود.
به‌همین دلیل اهمیت اخلاقی این اثر حتی برای امروز نیز قابل توجه است. در جامعهٔ مدرن، ارزش مفاهیمی مانند مسؤولیت اجتماعی، خیرخواهی، وظیفهٔ اجتماعی و پاسخ‌گویی اخلاقی دوباره مورد بررسی قرار می‌گیرد. «وقفیه» نشان می‌دهد که ارزش واقعی امکانات مادی برای یک شخصیت بزرگ تنها در سودرسانی به انسان‌هاست.
این «وقفیه» نه تنها به‌عنوان منبعی تاریخی و معنوی، بلکه از نظر زبان‌شناسی – ادبیات و متن‌پژوهی نیز قابل توجه است. زبانی که در این اثر به‌کار رفته، سبک بیان، اصطلاحات، ساختار متن و ویژگی‌های سبک، می‌تواند به‌عنوان یکی از نمونه‌های مهم فرهنگ نوشتاری کلاسیک زبان ترکی ارزیابی شود. از طریق این متن می‌توان سبک رسمی نوشتاری آن دوره، اصطلاحات حقوقی-اجتماعی و بیان مفاهیم دینی و معنوی در سطح زبان را بررسی کرد. همچنین، این اثر نشان می‌دهد که چگونه دیدگاه مؤلف در متون کلاسیک شکل می‌گیرد و چگونه متن‌های سند گونه با رنگ‌های ایده‌آلی و هنری غنی می‌شوند. از نظر متن‌پژوهی، مطالعهٔ تطبیقی نسخه‌های خطی «وقفیه»، بررسی ویژگی‌های اصطلاحی آن و مقایسه با سایر اسناد وقف در آن دوره می‌تواند نتایج علمی بزرگی به همراه داشته باشد. چنین تحقیقاتی هم به شناخت عمیق‌تر میراث نوایی و هم به روشن‌شدن جنبه‌های جدید تاریخ زبان نوشتاری کلاسیک ترکی خدمت خواهد کرد.
از دیدگاه ادبیات‌شناسی، «وقفیه» برای تکمیل تصویر کامل آثار نویسنده ضروری است؛ زیرا شناختن نوایی تنها از طریق آثار شعری و حماسی کافی نیست. دیدگاه‌های اجتماعی، علمی، دینی و معنوی او نیز بخش مهمی از نظام کلی خلّاقیت او هستند. «وقفیه» لحظه‌ای را در این نظام نشان می‌دهد که ایده‌های شاعرانه به عمل اجتماعی تبدیل می‌شوند.
با نگاه معاصر به «وقفیه»، اهمیت آن واضح‌تر می‌شود. ارزش‌های بیان‌شده در اثر – مسؤولیت اجتماعی، منفعت عمومی، حمایت از علم و آموزش، پاسخ‌گویی اخلاقی، نیکوکاری و انسان‌دوستی – امروزه نیز اهمیت همگانی خود را حفظ کرده‌اند. در زمینۀ فرایندهای اجتماعی جهانی و پیچیده، چنین نمونه‌هایی در میراث فرهنگی کلاسیک تنها حافظهٔ تاریخی نیستند، بلکه نقش راهنمای معنوی نیز دارند.
الگوی وقف نوايی با تفکر پروژه‌های اجتماعی مدرن نیز همخوانی دارد. او در خیریه‌گری بر اصول پایداری، هدفمندی و سودمندی اجتماعی تأکید می‌کرد. از این نظر، رویکرد او تنها تجربهٔ دینی-معنوی نیست، بلکه نشان‌دهندهٔ فرهنگ مدیریت اجتماعی نیز هست.
انتشار مجدد این اثر، تبدیل آن به الفبای مدرن، تهیهٔ متن علمی-انتقادی، ترجمه به زبان‌های مختلف(1) و ارائهٔ آن به جامعهٔ گسترده‌ای از خوانندگان بسیار مهم است؛ زیرا «وقفیه» تنها یادگاری از گذشته نیست، بلکه سندی معنوی است که برای انسان امروزی نیز نمونه است.
کتاب «وقفیۀ» علی‌شیر نوایی در تاریخ‌های ۲۶ فوریه – ۶ مارس ۱۹۲۶ در روزهای برگزار شدن نخستین کنگرۀ ترک‌شناسی باکو به چاپ رسید و به شرکت‌کنندگان کنگره هدیه شد. در همان روزها، بخش‌هایی از این اثر در صفحات مطبوعات دوره‌ای مانند روزنامه‌های «کمونیست»، «ادبیات» و مجلهٔ «انقلاب و فرهنگ»نیز منتشر شده بود. نخستین چاپ آثار «منشآت» و «وقفیه» در قرن بیستم در باکو انجام گرفته بود.
در انستیتوی نسخ خطی محمد فضولی وابسته به آکادمی ملی علوم جمهوری آذربایجان، نسخه‌های نادری از دست‌نویس‌ها به زبان‌های آذربایجانی، ترکی، فارسی و عربی که به حوزه‌های مختلف علمی تعلق دارند، نگهداری می‌شوند. این‌ها نسخه‌های نفیس و تزیین‌شده‌ای از آثار کلاسیک ادبیات جهانی هستند که توسط نقاشان و خوش‌نویسان قرون وسطی تولید شده‌اند. علاوه بر دست‌نویس‌های وقف‌شده که در این مؤسسه نگهداری می‌شوند، آثاری نیز وجود دارند که تحت عنوان «وقفیه» یا «وقف‌نامه» نوشته شده‌اند و آن‌ها نیز بسیار جالب توجه هستند. در میان این دست‌نویس‌ها، چهار نسخۀ دست‌نویس از اثر «وقفیۀ» علی‌شیر نوایی وجود دارد:
-۱ نسخۀ اول، دست‌نویس وقفیه
تاریخ: 1052 هجری قمری = 1642 میلادی؛ محل نگارش: مرو؛ نویسنده: دولتشاه بن حسین سرخسی؛ خط: تعلیق؛ اندازه: 22×35 سانتی‌متر؛ حجم: 13 برگ؛ رمز: D-344 / 2377 – II.
-۲ نسخهٔ دوم، دست‌نویس وقفیه
تاریخ: 1055 = 1645؛ محل نگارش: مرو (شاهجهان)؛ نویسنده: دولتشاه بن حسین سرخسی؛ خط: نستعلیق؛ این نسخه همراه دیوان فضولی می‌باشد. اندازه: 21×34 سانتی‌متر؛ حجم: 16 برگ؛ رمز: M-274/14181 – I.
-۳ نسخهٔ سوم دست‌نویس وقفیه
تاریخ: احتمالاً در قرن هجدهم نوشته شده است؛ نسخهٔ خطی ناقص است؛ خط: نستعلیق؛ اندازه: 13 × 19 سانتیمتر؛ حجم: 25 برگ؛ رمز M-45/2794 – .
-۴ نسخهٔ چهارم دست‌نویس وقفیه
تاریخ: احتمالاً در قرن هجدهم نوشته شده است؛ خط: نستعلیق؛ در نسخهٔ خطی آثار نوایی شامل «چهل حدیث»، «نظم الجواهر»، «خمسةالمتحیرین» و «وقفیه» نیز موجود است؛ اندازه: 18 × 19 سانتیمتر؛ حجم: 93 برگ؛ رمز M-45/2794
انتشار دوبارهٔ اثر «وقفیه» و پخش آن در حقیقت بهره‌برداری از تجربهٔ زندگی دانشمندان بزرگ است، نیاز است که این تجربیات به جوانان منتقل شود؛ زیرا انسان‌های آینده را به‌خوبی و انجام کار نیک رهنمایی می‌کند.

نتیجه گیری
تحقیقات نشان می‌دهد که «وقفیه» اثر علی‌شیر نوایی نه تنها به‌عنوان یک سند وقف کلاسیک، بلکه به‌عنوان منبعی چندجانبه و بنیادی که بنیان‌های اجتماعی-اقتصادی، فرهنگی و معنوی رنسانس دورهٔ تیموریان را بازتاب می‌دهد، اهمیت دارد. این اثر، ضمن ارائهٔ نظام‌مندجهان‌بینی انسان‌دوستانهٔ نویسنده، مفهوم مسؤولیت اجتماعی و فلسفهٔ نیکوکاری او، تصویری کامل از ساختار اجتماعی، روابط اقتصادی و سطح توسعۀ فرهنگی آن دوره ارائه می‌دهد. یکی از ویژگی‌های اصلی «وقفیه» این است که فراتر از چارچوب سند حقوقی، محتوا و زیبایی‌شناسی و فلسفی نیز کسب می‌کند. نوایی در این‌جا نهاد وقف را نه تنها به‌عنوان راهکاری برای کمک مادی بلکه به‌عنوان الگویی اجتماعی که به رفاه جامعه خدمت کرده و توسعهٔ پایدار را تضمین می‌کند، معرفی می‌کند.
در این الگو، آموزش، بهداشت، تأمین اجتماعی و فرهنگ در یک نظام واحد عمل می‌کنند که این امر مبنایی برای ارزیابی اثر به‌عنوان یک «مانیفست اجتماعی-اقتصادی» فراهم می‌آورد.
هم‌زمان، «وقفیه» در دورهٔ تیموریان نقش مهمی در گسترش کاربرد زبان ترک در حوزه‌های علمی و اداری ایفا کرده است. پایهٔ واژگانی و سبک رسمی که نوایی از طریق این اثر شکل داده، امکانات کارکردی زبان ترکی را گسترش داده و آن را به سطح زبان‌های علمی پیش‌رَو زمان خود رسانده است. فعالیت‌های خیریۀ انعکاس‌یافته در این اثر – ایجاد مدارس، بیمارستان‌ها، کتابخانه‌ها و دیگر اماکن عمومی – تنها ابتکار فردی نیستند، بلکه نمونه‌ای از سیاست اجتماعی نظام‌مند و بلندمدت محسوب می‌شوند. از این نظر، فعالیت‌های نوایی با پروژه‌های اجتماعی و الگو‌های توسعهٔ پایدار دورهٔ معاصر هم‌صدا است.
در نتیجه، اثر «وقفیه» هم به‌عنوان یک سند تاریخی، هم نمونه‌ای ادبی-هنری و هم به‌عنوان یک برنامۀ اجتماعی-فلسفی اهمیت بزرگی دارد. این اثر نه تنها در درک مشکلات اخلاقی و اجتماعی دوران خود بلکه در درک مشکلات جامعهٔ معاصر نیز مرجع مهمی به شمار می‌رود و فرصتی به‌دست می‌دهد تا علی‌شیر نوایی را نه تنها به‌عنوان شاعری بزرگ، بلکه به‌عنوان متفکر اجتماعی بینا و ایدئولوگ انسان‌گرایی عملی معرفی کنیم. در سفرم به شهرهای هرات و مزار شریف در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۲۱، دیدن این بناها، حقایق علمی خشک را به «تاریخ زنده» تبدیل کرد.

پی‌نوشت‌ها :
1. وقفیهٔ علی‌شیر نوایی به قلم مترجم این مقاله به فارسی ترجمه شده و قرار است نشر شود (مترجم)

منابع
1. آرال، عزیزالله. (۲۰۲۶). نوایی‌شناسی در افغانستان (شرح و تحلیل متون). ترجمه از ازبکی و مقدمه: آلماز علوی بینّت‌اُوا. باکو: فیوضات. (۲۸۲ صفحه)
2. بینّت‌اُوا، آلماز علوی. (۲۰۰۹). علی‌شیر نوایی در ادبیات‌شناسی آذربایجان (مقالات) باکو: نورلان. (۳۶۰ صفحه)
3. حبیب‌بیلی، عیسی. (۲۰۱۷).«علی‌شیر نوایی و ادبیات آذربایجان»، مجموعهٔ مطالب کنفرانس بین‌المللی علمی (باکو، ۱۶ نوامبر ۲۰۱۶)، ویراستار و آماده‌کننده برای انتشار: آلماز علوی بینّت‌اُوا. – باکو: علم و آموزش. (۷۲ صفحه)
4. سراج‌الدین‌اف، شهرت. (۲۰۲۳). امیر علی‌شیر نوایی. (مونوگراف)، ترجمه از ازبکی: گلبهار عاشوراُوا، ویراستار و نویسنده پیشگفتار، آلماز علوی بینّت‌اُوا. – باکو: علم و تربیت. (۲۱۴ صفحه)
5. شیخ‌زاده، مقصود. سلطان ملک غزل (۲۰۲۵). زندگی و آثار علی‌شیر نوایی. ترجمه از ازبکی و نویسندۀ مقدمه،آلماز علوی بینّت‌اُوا. باکو: علم و آموزش (۴۱۶صفحه)
6. علوی، آلماز. (۲۰۰۸). روابط ادبی آذربایجان-ازبکی (جغتایی) (دوره‌ها، شخصیت‌ها، ژانرها، گرایش‌ها). باکو: قارتال. (۳۲۸ صفحه)
7. علوی، آلماز. (۲۰۲۳). عصر و نثر علی‌شیر نوایی (آثار علمی-ادبی و دینی-تصوفی). باکو: علم و آموزش. (۵۸۲ صفحه)
8. نقی‌اُوا، جنت. (۲۰۰۱). نوایی در آذربایجان. مونوگراف. باکو: تورال (۲۶۴ صفحه)
9. نوایی، علی‌شیر. (۱۰۵۵ه‍./۱۶۴۵م) وقفیه. نسخهٔ خطی باکو: مؤسسهٔ نسخ خطی محمد فضولی وابسته به آکادمی ملی علوم جمهوری آذربایجان، رمز M-274/14181 (صفحه 16).