نویسنده: محمد کاظم کاظمی

خطاهای زبانی/دقت در ریشه‌ی کلمات

بحث ما در برنامه‌های اخیر، پرداختن به خطاهایی بوده است که بر زبان گویشوران فارسی دری رایج است. در برنامه‌ی قبل گفتیم که برای پیشگیری از این خطاها، بعضی روش‌های کلی وجود دارد. بیایید با مثال پیش برویم.

به نظر شما کلمه‌ی «کاوُش» درست است یا «کاوِش»؟ دیده شده است که بسیاری از مردم به خصوص در ایران این کلمه را به صورت «کاوُش» به کار می‌برند. کلمه‌ی «تراوُش» و «تراوِش» چطور؟ شاید با خود بگویید که باید از کجا بدانیم که کدام درست است؟ حالا می‌پرسیم که کلمات «کوشش» و «جنبش» و «ورزش» و «دانش» چگونه تلفظ می‌شوند؟ همه با کسره تلفظ می‌شوند. خوب «کاوِش» و «تراوِش» هم از آن دسته هستند و ساختار مشابه دارند.

می‌خواهیم این را بگوییم که تلفظ خیلی از کلمات را می‌شود به کمک همین ساختار یا ریشه‌ی آن‌ها تشخیص داد. مثال دیگری بیاوریم. «مِژگان» درست است یا «مُژگان»؟ باز در اینجا می‌توانیم این را به خاطر داشته باشیم که کلمه‌ی «مُژه» در واقع با «مو» ارتباط دارد. «مُژه» یعنی «موچه» یعنی موی کوچک. همان طور که ما «مورچه» و «کوچه» داریم. این «موچه» به مرور به «مُژه» تبدیل شده است. پس به همین شکل درست است.

مشابه همین قضیه در مورد کلمات «دُشنام» و «دُشوار» هم وجود دارد. اینجا ما یک پیشوند «دُش» داریم که معنی «ضد» یا «بد» می‌دهد و این در کلمه‌ی «دُشمن» هم وجود دارد. «دُشمن» یعنی «ضدِ من». به همین صورت «دُشنام» یعنی «نام بد» و «دشوار» یعنی «ناهموار». حالا که این‌ها را دانستیم، این را هم اضافه کنیم که این پیشوند به صورت «دُژ» هم به کار می‌رفته است. پس «دُژخیم» درست است نه «دِژخیم».

مورد دیگر، پسوند «گر» است. ما داریم «آهنگر»، «کفشگر»، «دروگر». پس کلمه‌ی «کارگر» هم باید به همین صورت تلفظ شود. در حالی که در ایران خیلی وقت‌ها به صورت «کارِگر» به کار می‌رود و در افغانستان حتی شکل «کاریگر» هم می‌یابد که این کاملاً نادرست است.

به این صورت می‌شود کلمات را با همدیگر مقایسه کرد، ساختارشان را دریافت و بر این اساس، شکل تلفظ درست هر کلمه را دانست. این خودش یک تمرین شخصی زبان‌شناسی می‌شود و کاری جذاب هم هست. ما با زبان دوست می‌شویم و کلمات برای ما آشنا و مأنوس خواهند شد، چون هر کدام برای ما یک هویت دارد.